Kalina


Kalina Mała (lub w skrócie Kalina, jak pisano w miechowskich księgach parafialnych) jest bardzo starą osadą, znaną już w średniowieczu. Używano wtedy różnych nazw: Saluna, Kalina Miechoviensis, Kalina Monachorum, Kalina Mniska, Kalina Mnieysza. Stanowiła ona wtedy własność Klasztoru Bożogrobców mających swą główną siedzibę w Miechowie.
W 1236 roku biskup krakowski Wisław ofiarował miechowskiemu zgromadzeniu dziesięcinę z Kaliny (Małej), zatwierdzoną w 1262 roku przez papieża Urbana IV.
W 1335 roku wieś była już własnością klasztoru. Jan Długosz w swych kronikach opisywał, że graniczyła ona z Kaliną Wielką, Zarogowem, Wolą Podleśną, Miechowem, Siedliskami i Brzuchanią. Nie wymienił tu nazwy Skwolna (dziś Bukowska Wola), jednak już w 1335 roku Klasztor Bożogrobców lokuje na prawie niemieckim właśnie wieś Skwolną – w zaroślach między wsią klasztorną Kalina a Miechowem.
W historycznych dokumentach występują imiona ówczesnych sołtysów: Boskon z Kaliny (1339), Jan z Kaliny (1366), Grzegorz Swab z Kaliny (1398), Mikołaj z Kaliny (1399).
Jan Długosz wymienia Kalinę w księdze Liber beneficiorum, która była spisem beneficjów, dóbr i przywilejów z lat 1470-1480. W tych latach w Kalinie było 16 łanów kmiecych, karczma z rolami, 2 zagrody, młyn i folwark klasztorny. Kmiecie płacili po 14 skopek czynszu z łanu i osep, oddawali po 30 jaj, 4 koguty i 2 sery; nie odrabiali przy tym pańszczyzny, ale jutrznię i powabę. 
Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis, t.3.
Dnia 9 maja 1629 roku Jan Chronowski oddał podatki z Kaliny poborcy od 6 łanów, koła dorocznego (młyńskiego), 3 zagród, 4 komór z bydłem, 1 bez bydła. Łącznie płatnik przekazał 34 floreny i 12 groszy. Kalina w tym czasie terytorialnie należała do powiatu ksiąskiego. 


Rejestr poborowy województwa krakowskiego z 1629 roku.

Z Rejestru poborowego województwa krakowskiego z 1680 roku możemy się dowiedzieć, że od dóbr kalińskich odprowadzono podatek w wysokości 301 florenów 24 grosze. Złożyło się na to 225 florenów od 6 i ¼ łana, 14 florenów 12 groszy od 1 koła dorocznego (młyńskiego), 21 florenów 18 groszy od 3 zagród z rolami, 38 florenów 12 groszy od 4 komór z bydłem, 2 floreny 12 groszy od 1 komory bez bydła.

W 1787 roku przeprowadzono spis ludności diecezji krakowskiej. Kalina (Mała) położona w parafii Miechów w ówczesnym Powiecie Ksiąskim miała 276 mieszkańców wyznania katolickiego. Na tę liczbę składało się 91 mężczyzn, 89 kobiet, 18 dzieci w wieku 7 lat i więcej oraz 78 dzieci do 6 lat. Żydzi i dysydenci nie zamieszkiwali w tym czasie w Kalinie. Obecność Żydów-karczmarzy odnotowano w Kalinie dopiero w latach 1814-1816.
Strona tytułowa spisu ludności chrześcijańskiej parafii miechowskiej przeprowadzonego w 1790 roku.

W oparciu o spis poniżej przedstawiono zestawienie mieszkańców Kaliny Małej. Zwraca uwagę dość duża ilość najbogatszych gospodarstw zwanych kmiecymi. Kmiecie mieli największe zobowiązania wobec właściciela dóbr, czyli klasztoru. 

Wykaz gospodarstw i mieszkańców Kaliny Małej w parafii miechowskiej. W Kalinie był folwark, 12 gospodarstw kmiecych, 13 chałupniczych, 5 zagrodniczych, 1 komornicze, młyn i karczma.

W 1790 roku w Kalinie Małej były 34 gospodarstwa/zagrody i 241 mieszkańców, a jej obszar obejmował 1273 hektary. Dla porównania Bukowska Wola miała 715 ha, 23 gospodarstwa i 198 mieszkańców, a Miechów 1473 ha, 174 obiekty w których zamieszkiwali ludzie i 1490 mieszkańców.
 
W 1819 roku po kasacie zakonu bożogrobców Kalina Mała przeszła na rzecz Funduszu Ogólnego Religijnego. W 1820 roku została wydzierżawiona dożywotnio przez ostatniego proboszcza generalnego, biskupa biblijskiego Tomasza Nowińskiego. Po śmierci biskupa   objął ją w dzierżawę jego synowiec, Franciszek Nowiński, były kapitan Wojsk Polskich.
W 1830 roku Kalinę na 3 lata w drodze licytacji wydzierżawili włościanie - za 630 srebrnych rubli rocznie. Już w 1832 roku dzierżawa została odstąpiona Franciszkowi Zajączkowskiemu z Miechowa. Nastepnym dzierżawcą był Kazimierz Zalassowski, który bardzo zubożył majątek i kalińskich włościan. Ponieważ był wójtem uchodziły mu na sucho wszystkie nadużycia.
Po Zalassowskim dzierżawcami byli Girtlerowie - najpierw Kazimierz (od 1849 do 1870 roku), a następnie jego syn Bolesław (od 1870 do 1884 roku).

Kazimierz Girtler opisał w swych pamiętnikach warunki życia chłopów w podmiechowskiej Kalinie. „Czymże mieli je [morgi ziemi] biedni ludziska uprawiać, kiedy w całej wsi tylko siedmiu półrolników mieli po parze szkapiąt, inni po jednej sprzęgali z krową, ciołkiem, jałówką. Byli i tacy, którzy ciągłą pańszczyznę zupełnie pieszo odrabiali; a i zagrodnicy – ledwie co trzeci – miał szkapinę, i to bogaty.(…) Takie to były sprzężaje i siły biednej Kalińskiej osady. Na jeden wóz trzech gospodarzy składać się musieli. A odzież – jakaż biedota. Na kobietach – choć od święta – szare płótno grube; sukmana biała, czarno obszywana to już szczyt parady. U chłopa czerwona na głowie czapka, która niech będzie, co chce, nie tylko czuprynę , ale go i całego zdobiła i za buty obstała, bo tych właśnie najczęściej brakło. Zabudowania włościańskie, czy lepsze czy gorsze, zawsze do upadających i upadłych zaliczyć można było. (…) W kilku milach naokoło nie było pod wszelkim względem wsi równie spustoszałej, upadłej, jak ta Kalina (…).”

 
Na zdjęciu poniżej pierwsza strona tabeli uwłaszczeniowej wsi Kalina Mała sporządzonej w 1864 roku na mocy ukazu carskiego o powszechnym uwłaszczeniu.
W takich warunkach przyszło się zmagać z losem wszystkim mieszkańcom Kaliny, również Podymom. Gospodarowanie Kaliną przez poprzedniego dzierżawcę nie znalazło uznania w oczach Girtlera, także ze względu na złe traktowanie włościan.

Dzięki Girtlerowi znamy też niektóre szczegóły dotyczące wydarzeń, które miały miejsce po bitwie miechowskiej stoczonej 17 lutego 1863 roku. W Kartce Dziejowej Miechowa opisuje, jak jeden z chłopów mieszkających na Rędzinach schwytał powstańca szukającego pomocy – i następnego dnia oddał go Rosjanom. Powstaniec został zabity na miejscu, a niegodny chłop dostał 18 groszy wyjęte z kieszeni ofiary, ze słowami „Na, majesz tobie”. Według Girtlera owym mieszkańcem Rędzin (później Kalina Rędziny) był Franciszek Urban. Ogółem w powiecie miechowskim zanotowano 21 takich przypadków. Zdarzało się, że niektórzy chłopi organizowali całe wyprawy do Miechowa w celach grabieży.
W 1867 roku rząd rosyjski nadał folwarki poklasztorne, w tym Kalinę Małą jako majorat ministrowi wojny generałowi Dymitrowi Milutinowi, który przed I wojną światową przekazał je Rosyjskiemu Czerwonemu Krzyżowi. Zostały one następnie sprzedane Bankowi Włościańskiemu w Piotrkowie, a ten dokonał parcelacji.
W sierpniu 1858 roku rozpoczęto przebudowę wsi i komasację gruntów. Pomiarów dokonywał geometra Feliks Opieński. Urzędnikami odpowiedzialnymi za kolonizację Kaliny byli Józef Zaremba i Władysław Miklaszewski. 29 sierpnia 1859 roku przyznano w drodze losowania 75 osad, w tym 56 rolnych i 12 komorniczych. Włościanie w swych rękach skupiali 1154 morgi i 36 prętów, natomiast pola folwarczne zajmowały 500 morgów i 137 prętów.
 
10 grudnia zebrano ostatnią dziesięcinę od kalińskich zagrodników. 1 czerwca 1860 roku oczynszowano gospodarstwa chłopskie i zniesiono pańszczyznę.
Pisał o tym Girtler: „Od 1.06.1860 chłopi Kalińscy przestali odrabiać pańszczyznę, a ja stałem się kolonistą. W początku stan ten nie jest godnym zazdrości, przyszłość jednak lepsza nas oczekuje […].” 
Dalej pisze: „Moi Kalińscy koloniści […] sobie chałupy i stodoły stawiają. […] W Kalinie co dzień ze 40 chłopów z siekierami robią sobie, a inni poszywają, kopią itd.”

Na mapie z 1860 roku wykonanej po regulacji wsi wyodrębniono następujące obszary Kaliny Małej: Galice, Chrusty, Rędziny, Zarędzinie, Powaby, Piece, Kawki, Świerkowy Dół, Rzeczki (?), Palczysta Góra, Kamienne Doły, Zadworze i Przedewsie. Las, który dzielił Rędziny od Powab (obecnie obszar Kaliny Lisiniec) nosił nazwę Zapacz. Z pozostałościami tego lasu walczył Franciszek Podyma w I połowie XX wieku karczując swoje pole. 

























Plan dóbr suprymowanych Kalina Mała położonych w Guberni Radomskiej, Powiecie Miechowskim, z planów pomiarowych z roku 1824 Rubieszewskiego i z planów urządzenia z roku 1859 Opieńskiego. Zrysował na podziałkę 1:20000 w roku 1860 Chudzyński.
Poniżej zamieszczono wykaz uwłaszczonych gospodarzy w Kalinie Małej w latach 60. XIX wieku.  Nazwiska mogły z upływem czasu zmienić swoje brzmienie. Te przedstawione poniżej zostały przetłumaczone z urzędowego języka rosyjskiego. Na początku XX wieku z całego obszaru Kaliny Małej wydzielono odrębne wsie -  Kalinę Lisiniec, Kalinę Las i Kalinę Rędziny. W tabeli zwraca uwagę teren przeznaczony na kopalnię piasku o powierzchni 80 prętów i działka przeznaczona pod szkołę o powierzchni 3 morgów. Włościanie nie chcieli budować szkoły, twierdząc, że ich dzieci mogą się uczyć w ... Miechowie. Osada kowalska początkowo miała być użytkowana przez sołtysa.















Chałupa Podymów z Kaliny Małej w Skansenie w Tokarni. Stała ona na działce oznaczonej numerem 30 w tabeli uwłaszczeniowej. Cała osada została przyznana na własność spadkobiercom Andrzeja Podymy.
________________________________________

Moja przygoda ze skansenem w Tokarni miała miejsce wiele lat temu. Otóż wybierając temat pracy inżynierskiej zauważyłem i taki, który mógł dotyczyć muzeum budownictwa ludowego. Nie zastanawiałem się zbyt długo. Pierwsze wyjazdy do skansenu miały miejsce wczesną zimą. Z upływem czasu coraz lepiej poznawałem zgromadzone tam zabytki budownictwa. Cieszyło mnie, że dwa obiekty zostały tu przeniesione z moich rodzinnych stron. Były to Zagroda z Bukowskiej Woli oraz sześcioboczna stodoła z Brzuchani.
Przebywając wiele razy w skansenie czułem się jak "u siebie w domu". Życzliwość kierownictwa i pracowników była wielka. Miałem możliwość zajrzenia do każdego budynku i każdej teczki dokumentacyjnej.
Po latach, gdy szukałem swych rodzinnych korzeni natknąłem się na informację, że w Tokarni odtworzono zagrodę rodziny Podymów z Kaliny Małej. Oprócz niej wzniesiono tam także chałupę z Nasiechowic i zagrodę ze Szczepanowic. Oczywiście powstał plan, by zobaczyć te bogactwa.
Z wielokrotnego wcześniejszego pobytu  w Tokarni zapamiętałem, że każdy przeniesiony obiekt posiada bogate opracowanie techniczne i etnograficzne. Po konsultacjach telefonicznych i pozytywnej odpowiedzi na prośbę o możliwość zapoznania się  z dkumentacją zagrody z Kaliny Małej nadszedł dzień odwiedzin w Tokarni. Było to 30 września 2013 roku. Wizyta przebiegała sprawnie, bogato dokumentowana fotografiami. Najdłużej trwało zapoznawanie się z materiałami zgromadzonymi w archiwum. Bardzo ciekawa okazała się dokumentacja naukowo-etnograficzna wykonana na zlecenie Muzeum Wsi Kieleckiej w Kielcach autorstwa mgr Bogumiły Szurowej "Kalina Mała nr 24, gm. Miechów, woj. kieleckie - Zagroda okolna z 2 poł. XIX w." Znajdujące się w niej fotografie wykonał pan Stanisław Machała.
W opracowaniu tym  znajduje się między innymi skrócona historia Kaliny Małej, charakterystyka zagrody Podymów oraz opis zabudowań folwarcznych i dworu z 1820 roku wraz z rysunkami.

Dwór (folwark) usytuowany był na wzgórzu, frontem na południe. Od frontu, przed wejściem do sieni znajdowała się wystawa na 4 słupach. W środku była kuchnia, pokój, alkierz, piekarnia i komora. Budynek miał wymiary 50 x 24 x 4 łokcie. Wzniesiono go z drewna i z kalińskiego białego kamienia spojonego gliną. Pokrycie wykonane było ze słomy.
W piekarni i komorze podłogi były wykonane z gliny, natomiast w pozostałych pomieszczeniach z desek. Drzwi zawieszone były na zawiasach hakowych.
W pokoju był kominek kapiasty z blachą żelazną do przytrzymywania ciepła i piec grzewczy okrągły kamienny.
W piekarni znajdował się komin kapiasty z blachą do zasuwania, piec chlebowy i piec ogrzewczy.
W dworze tym mieszkali dzierżawcy Kaliny Małej, w tym Kazimierz Girtler z rodziną - do 1851 roku.

Wygląd karczmy opisano w opracowaniu za dokumentami lustracyjnymi z lat 1819-1820:
"Karczma. Ta jest w pośród wsi frontem na południe blisko rzeczki, na trakcie publicznym z stolicy Królestwa do Krakowa idącym, w miejscu do zajazdu wygodnym. Cała z kamienia miejscowego na glinie murowana, na przodzie z wystawą o słupach dziewięciu, z pułapem z tarcic, idąc zaś spod wystawy do sieni, są drzwi z tarcic, gwoździami żelaznymi przybijane, na zawiasach żelaznych z wrzeciądzem i skoblem. Dalej przez sień na prawo są drzwi także z tarcic gwoździami poprzybijane, na zawiasach żelaznych, z wrzeciądzem i haczykiem, za niemi jest izba z powałą z tarcic bez podłogi, w niej okien dwa z szybami różnej wielkości, w stanie złym, z okiennicami na zawiasach żelaznych, z haczykami żelaznymi. Z tej izby są drzwi do komory na zawiasach, z wrzeciądzem i skublem, gwoździami przybijane, w której okno jedno bez szyb, jedynie z okiennicą na zawiasach z haczykiem do zamykania.[...] Powracając do sieni są drzwi do izby gościnnej na zawiasach, z wrzeciądzem i haczykiem, z powałą, bez podlogi, w tej piec i komin z kamienia miejscowego na glinie murowane, okno jedno potłuczone [...] Z tej izby idąc na powrót do sieni są drzwi [...]."
Drzwi te prowadziły na ogród sąsiadującego z karczmą gospodarstwa włościanina Miszczyka. 

Plan dworu w Kalinie Małej - 1862 r., APK: DU w Warszawie. Wykazy ubezpieczeń i szacunki szczegółowe zabudowań wsi Kaliny Małej.

 

























Chałupa Podymów w Kalinie Małej - koniec lat 70. XX wieku. Autor: Stanisław Machała.

Parcelacja gruntów w Kalinie Małej.

Po I wojnie światowej rząd postanowił rozparcelować dawne dobra majoratu gen. Dymitra Milutina, czyli między innymi folwark w Kalinie Małej.
Opis dóbr przeznaczonych do parcelacji z datą 25 lipca 1919 roku zawiera następujące informacje: "Dobra Kalina Mała stanowią właśność b. Banku Włościańskiego i przez kuratora tegoż banku są wydzierżawione J. Janeckiemu* na lat trzy do d. 1 czerwca 1921 roku. Dobra nie były obciążone hipotecznie. Ogólny obszar dóbr wynosi 471 mg. [morgów], w tym mieści się przestrzeń pod kolejką wąskotorową i stacja. Gruntów ornych  391 mg. sadu 4 mg. nieużytków76 mg."
Przy granicy południowej, w stoku góry znajdujdowały się pokłady wapienia przydatnego do budowy, przykryte kilkucalową warstwą ziemi. Na południe od folwarku przy drodze Miechów - Działoszyce "szosą zwanej" znajdowała się plantacja wierzby koszykarskiej o powierzchni około pół morgi. Mieściły się tam bogate źródła wody. Szosa - "gdyby nie nazwa trudno by się domyślić, że tędy szosa przechodzi".
Pod koniec 1920 roku do Komisarza Ziemskiego w Miechowie zaczęły napływać zgłoszenia od chętnych do zakupu ziemi.  Pierwotna lista wybranych kandydatów na skutek protestów została częściowo zmieniona i uzupełniona o służbę folwarczną.
Decyzją Prezesa Okręgowego Urzędu Ziemskiego w Kielcach z 1 kwietnia 1922 zatwierdzono na nabywców kolonii i parcel w Kalinie Małej 34 kandydatów. Wyznaczono również 18 kandydatów rezerwowych.
Na parceli nr 28-b miał powstać państwowy młyn wodny (po ocenie celowości tego zamierzenia) - lub też miała ona zostać przydzielona jednemu z chętnych dzierżawców. Przewidziano także grunty dla szkół: w Nieszkowie i powszechnej Kalinie Małej.
Dnia 1 września 1922 w związku z niezapłaceniem stosownych zadatków wykreślono 6 osób z listy zatwierdzonych nabywców działek. Na ich miejsce przedstawiono inne osoby (spoza listy rezerwowej). I tak zakończyła się parcelacja ziemi w Kalinie Małej.
Doszukałem się jeszcze, że w 1925 roku nabywcy masowo pisali prośby o rozłożenie na raty kwot zobowiązań.
__________________________

*Irena Janecka - urodzona 26 lipca 1917 roku w Kalinie Małej córka Jerzego Janeckiego i Anny z Rykowskich, brała udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka.
Słownik wybranych pojęć:

Dysydent - w kontekście historycznym określenie innowierców, odstępców od dogmatów Kościoła.
Dziesięcina – podatek religijny w judaizmie i chrześcijaństwie. Obowiązkowe świadczenie pieniężne lub rzeczowe w postaci dziesiątej części swojego dochodu na rzecz Kościoła.
Garniec (nowopolski) – miara objętości, po 1819 roku = 4 litry.
Jutrznia - była starszą formą robocizny, którą musieli świadczyć chłopi: chłop uprawiał przez cały rok określony kawałek ziemi pańskiej i oddawał uzyskane plony właścicielowi ziemi.
Powaba (posługa)- dodatkowe zobowiązania chłopa na rzecz folwarku, wynosiły średnio do 4 dni w roku, świadczone szczególnie w żniwa.
Kmieć - w mowie staropolskiej oznacza zamożniejszego ziemianina, rolnika, gospodarza.
Koło doroczne – roczna dzierżawa młyna wodnego (pojęcie występujące w rejestrach poborowych).
Korzec (nowopolski) – miara ciał sypkich, od 1819 roku =128 litrów [EO].
Liwerunek – podatek w naturze ustanowiony w 1790 roku na utrzymanie wojska, w 1817 roku zamieniony na podatek pieniężny, obowiązywał do 1848 roku.[EO]
Łan kmiecy – w średniowieczu odpowiadał wielkością jednemu gospodarstwu feudalnemu, od 5 do 11 hektarów. Osep - danina w ziarnie, którą za doby Piastów składali poddani prywatni swoim panom a książęcy i królewscy panującym. Przy nadawaniu dóbr duchownym panujący zatrzymywali niekiedy osepy dla siebie, każąc składać je do zamków królewskich.
Pańszczyzna – przymusowa praca wykonywana przez chłopów, głównie na roli (również w innych usługach) na rzecz pana w zamian za dzierżawę ziemi. Wykształciła się w Europiew okresie feudalnym, po czym powoli zaczęła zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz.
Podymne - zróżnicowany podatek od domu mieszkalnego wprowadzony 1629 roku (od 1775 roku - od każdego komina na dachu), płacony przez mieszczan, chłopów i szlachtę zagrodową.
Pręt – miara powierzchni gruntu, morga miała 300 prętów.
Przędzenie – świadczenie pracy przy przędzeniu wełny na rzecz dworu, w tym przypadku łącznie z powabą – 4 dni.
Skopek – drewniane naczynie z klepek w kształcie wiaderka, używane dawniej na wsi (miara ilości, w tym przypadku zboża).
Sprzężaj - inaczej pańszczyzna sprzężajna: obowiązywała w Polsce chłopów, którzy użytkowali od 0,5 do 1 łana ziemi. Sprzężajem natomiast nazywano konie i woły, które chłop miał obowiązek utrzymywać oraz narzędzia potrzebne do uprawiania pańskiej ziemi (chłop musiał je kupić i dbać o nie).
Szarwark – świadczenie pieniężne lub pracy głównie na rzecz budowy i utrzymania dróg 
Kreator stron internetowych - przetestuj